تولد یک انقلاب موسیقایی
در میانهی دههی ۱۹۷۰، جان مَکلافلین، گیتاریست افسانهای که پیشتر با آثارش در دنیای جاز و راک شناخته میشد، خود را در شیفتۀ ریتمها و ملودیهای پرپیچوخمِ موسیقی کلاسیک هند یافت. این شیفتگی او را به شاگردی نزد ال. شانکار (نوازندهی ویولن) و پس از آن، استاد بیبدیل سیتار (1)، راوی شانکار (2) کشاند. جان مکلافلین پس از آن با هدایت و راهنماییِ استادِ بزرگِ سازِ سارود (3)، علیاکبر خان (4)، گیتاری سفارشی با هفت سیمِ اصلی و تعداد زیادی سیم رزونانس و طراحی کرد تا شکاف میان موسیقی هارمونیک غربی و موسیقی مُدال هندی را پُر کند. او در کنار ذاکر حسین، نابغهی طبلا (5)، ال. شانکار نوازندۀ ویولن به سبکِ جنوب هند، و ویکو وینایاکرام نوازندۀ کوزۀ گاتام (6)، گروه شاکتی (Shakti) را بنیان نهاد؛ گروهی پیشرو در سبک فیوژن که پیچیدگیهای ریتمیک موسیقی هند را با روحِ بداههپرداز جاز درهمآمیخت. نخستین آلبوم زندهی آنها در سال 1975 با عنوان Shakti، این همافزاییِ شورانگیز را به کمال ثبت کرد و به دنبال آن آلبومهای A Handful of Beauty در سال 1976 و Natural Elements در سال 1977 منتشر شدند. با این حال، در سال ۱۹۷۸ با جدایی برخی اعضای کلیدی، گروه از هم پاشید، اما میراثی از نوآوری را از خود به یادگار گذاشت.
بازگشتِ «شاکتی»
دو دهه بعد در سال ۱۹۹۷، جان مکلافلین و ذاکر حسین بار دیگر ملاقات کردند تا چشمانداز مشترک موسیقاییشان را احیا کنند. برخلافِ رویکرد آکوستیکِ گروهِ اولیۀ شاکتی، گروه جدید رویکرد دیگری داشت و از دو ساز گیتار و ماندولین الکتریک در آن استفاده شد. ، این گروه با نام Remember Shakti با همراهی یو. سرینیواس، نوازندهی استثناییِ ماندولین الکتریک، سلواگانش وینایاکرام (پسرِ ویکو) در بخش پرکاشن و البته خوانندۀ خوش صدایی به نام شانکار ماهادِوان تشکیل شد. این تجدیدِ دیدار منجر به خلق سه آلبوم دیگر شد: Remember Shakti در سال 1999، The Believer در سال 2000 و Saturday Night in Bombay در سال 2001 که در آلبوم آخر، نوازندگان سرشناس هِندی از جمله استادِ بزرگِ سنتور (۷)، شیوکومار شارما، به عنوان نوازنده مهمان حضور داشتند. در سالهای پس از آن، شاکتی با ترکیبِ سحرآمیز جاز و موسیقی کلاسیک هند، همچنان مخاطبان را مسحورِ خود نگاه داشت و در سال ۲۰۲۳ آلبوم This Moment را روانهی بازار کرد. این آلبوم، تکاملِ امضای صوتی آنها را به نمایش گذاشت؛ اثری که در عین وفاداری به ریشههای خود در بداههپردازی و ظرافتهای ریتمیک، تأثیراتِ عصرِ نوینِ موسیقی را نیز در خود پذیرفته بود.
میراثی آمیخته با فقدان
مسیرِ شاکتی با فقدانِ دردناکِ برخی از درخشانترین اعضای خود گره خورده است. یو. سرینیواس، نابغهی ماندولین که در دورهی بازآفرینیِ گروه به آنها پیوسته بود، در سال ۲۰۱۴ و در ۴۵ سالگی به دلیل عوارض ناشی از پیوند کبد چشم از جهان فروبست. رویکرد نوآورانهی او به ساز ماندولین، ردی پاکنشدنی در موسیقی کلاسیک هند و سبک فیوژن بر جای گذاشت. در دسامبر ۲۰۲۴ نیز جهانِ موسیقی در سوگِ استاد ذاکر حسین، نوزانده طبلا نشست. او در سن ۷۳ سالگی بر اثر فیبروز ریوی درگذشت. مهارتِ بیهمتا و اشتیاقِ ذاکر حسین، سازِ طبلا را به جایگاهی جهانی رساند و او را به یکی از ستایششدهترین نوازندگان کوبهای عصر ما بدل کرد. اگرچه این فقدانها عمیقاً احساس میشوند، اما روحِ «شاکتی» همچنان زنده است؛ یادی از قدرتِ استعلاییِ موسیقی و میراث ماندگارِ هنرمندانی که فراتر از زمان ایستادهاند.
پینوشتها
(1)
سیتار: سازی زهی و زخمهای که عمدتاً در موسیقی کلاسیک هندی و هندوستانی
استفاده میشود.
بازگشت
(2)
راوی شانکار: نوازندهی چیرهدست سیتار که نقشی کلیدی در معرفی و محبوبیت
موسیقی کلاسیک هند در جهان غرب داشت.
بازگشت
(3)سارود: ساز زهی و زخمهای در
موسیقی هندوستانی که به صدای بم و طنیناندازش شهرت دارد.
بازگشت
(4)علیاکبر خان: آهنگساز و
نوازندهی نامدار سارود که از بزرگان موسیقی کلاسیک هند به شمار میرود.
بازگشت
(5)
طبلا: جفتطبلِ دستی که در موسیقی کلاسیک هند و بسیاری از سبکهای دیگر
کاربرد دارد.
بازگشت
(6)سنتور: سازی ذوزنقهای شکل که با
مضراب نواخته میشود. ریشهی این ساز به ایران (پرشیا) بازمیگردد و در
عین حال بخش جداییناپذیری از موسیقی کلاسیک کشمیرِ هند است.
بازگشت